Hoe langer ik me verdiep in zaken zoals die van Jack the Ripper en de Zodiac Killer, hoe meer ik het gevoel krijg dat hun grootste doel misschien niet alleen moorden was. Natuurlijk draaide het om geweld, maar het lijkt alsof ze ook iets anders wilden: controle. Controle over hun slachtoffers, over de politie en uiteindelijk zelfs over de hele samenleving.
Jack the Ripper en de Zodiac Killer worden vaak in één adem genoemd, maar voor mij zijn het twee totaal verschillende persoonlijkheden.
Jack the Ripper voelt voor mij als iemand die onzichtbaar wilde blijven.
Hij zocht geen interviews, geen publieke bekendheid en geen applaus. Zijn macht leek juist te komen uit het feit dat niemand wist wie hij was. Terwijl heel Londen in paniek leefde, liep hij misschien gewoon tussen de mensen door. Dat idee vind ik misschien nog enger dan de moorden zelf. Stel je voor dat je elke dag iemand tegenkomt die zo’n geheim met zich meedraagt en niemand die het ooit zal weten.
De Zodiac Killer lijkt dan weer bijna het tegenovergestelde. Hij wilde gezien worden, maar niet ontmaskerd. Hij stuurde brieven naar kranten, gebruikte gecodeerde boodschappen en daagde de politie uit. Waarom? Misschien omdat de moorden alleen voor hem niet genoeg waren. Misschien wilde hij bewijzen dat hij slimmer was dan iedereen die hem probeerde te stoppen. Elke keer dat zijn naam opnieuw in de krant verscheen, had hij opnieuw invloed. Hij beheerste het verhaal zonder ooit zijn gezicht te laten zien.
Wat ik me vaak afvraag, is waarom iemand zoveel risico neemt door de politie uit te dagen. Elke brief, elke code en elke boodschap vergrootte de kans dat hij fouten zou maken. Toch bleef hij ermee doorgaan. Misschien omdat hij overtuigd was dat hij nooit gepakt zou worden. Of misschien gaf het hem een gevoel van superioriteit. Niet alleen over zijn slachtoffers, maar ook over de onderzoekers die dag en nacht achter hem aan zaten.
Nog iets dat me fascineert, is hoe sommige daders bijna twee levens lijken te leiden. Mensen zoals Ted Bundy of John Wayne Gacy konden jarenlang een normaal leven leiden. Ze hadden werk, vrienden en mensen die hen vertrouwden. Dat maakt duidelijk dat het uiterlijk of een vriendelijke glimlach niets zegt over wat iemand werkelijk denkt. Misschien is dat wel het meest verontrustende aan zulke zaken: het gevaar ziet er niet altijd gevaarlijk uit.
Bij Marc Dutroux blijf ik dan weer met een heel ander gevoel achter. Daar draait mijn aandacht niet alleen naar de dader, maar ook naar het onderzoek. Hoe konden er zoveel kansen gemist worden? Hoeveel leed had misschien voorkomen kunnen worden? Soms vertelt een zaak niet alleen iets over een crimineel, maar ook over de fouten van een systeem.
Wat mij het meest bezighoudt, is niet de vraag “Waarom heeft hij dit gedaan?” Misschien zullen we dat nooit volledig begrijpen. De vraag die ik interessanter vind is: “Wat gaf hen het gevoel dat ze onaantastbaar waren?” Want iemand die de politie openlijk uitdaagt of jarenlang een dubbelleven leidt, moet ergens het vertrouwen hebben gekregen dat hij niet zal worden tegengehouden.
Misschien waren sommige van deze daders niet alleen op zoek naar slachtoffers. Misschien waren ze op zoek naar iets veel gevaarlijkers: het gevoel dat ze de regels konden breken, de samenleving konden manipuleren en toch buiten schot zouden blijven. En misschien is dat precies waarom sommige zaken ons tientallen of zelfs honderden jaren later nog steeds blijven fascineren.
De psychologie achter controle
Hoe meer ik me verdiep in deze zaken, hoe meer ik begin te denken dat geweld voor sommige daders misschien nooit het einddoel was. De moord was mogelijk slechts een middel om iets anders te bereiken: totale controle.
Controle over het leven van een slachtoffer, over de angst van een stad, Controle over de media. En misschien zelfs controle over de onderzoekers die jarenlang probeerden hen te stoppen.
Bij de Zodiac Killer zie ik dat gevoel van controle bijna in elke brief terugkomen. Hij leek niet tevreden met alleen de misdaden. Hij wilde bepalen waar de aandacht naartoe ging. Elke gecodeerde boodschap was alsof hij zei: “Jullie spelen mijn spel, niet het jullie.” De politie moest reageren op zijn volgende zet, terwijl hij ergens toekeek hoe iedereen achter hem aan liep.
Jack the Ripper deed bijna het tegenovergestelde. Hij sprak nauwelijks rechtstreeks met de buitenwereld, maar ook hij creëerde controle. Niet door woorden, maar door onzekerheid. Niemand wist wie hij was, waar hij woonde of wanneer hij opnieuw zou toeslaan. Soms is onzichtbaar blijven misschien nog machtiger dan bekend worden.
Wat gebeurt er in het brein?
Neurowetenschappers hebben ontdekt dat sommige mensen met sterke psychopathische kenmerken verschillen vertonen in hersengebieden die betrokken zijn bij emoties en sociale verwerking. Dat betekent niet dat elke psychopaat hetzelfde is of gewelddadig wordt, maar het helpt wel verklaren waarom sommige mensen emoties anders ervaren.
Een belangrijk gebied is de amygdala. Dit deel van de hersenen helpt normaal bij het herkennen van angst, gevaar en de emoties van anderen. Bij sommige psychopaten reageert de amygdala minder sterk. Daardoor kan iemand minder geraakt worden door het verdriet of de angst van een ander.
Ook de prefrontale cortex, het gebied achter het voorhoofd dat betrokken is bij plannen, impulscontrole en morele afwegingen, werkt bij sommige mensen met psychopathische trekken anders. Daardoor kunnen ze beslissingen nemen die voor anderen ondenkbaar zijn, zonder dezelfde emotionele rem te voelen.
Nog opvallender is het beloningssysteem in de hersenen. Bij sommige psychopaten reageert dit systeem sterker op winst, spanning en macht. Het behalen van controle of het slim af zijn van anderen kan daardoor bijna als een beloning aanvoelen. Dat zou kunnen verklaren waarom sommige daders steeds verder gaan en steeds meer risico nemen.
Manipulatie als wapen
Wat mij misschien nog het meest fascineert, is dat de gevaarlijkste mensen niet altijd agressief of vreemd overkomen. Integendeel.
Veel seriemoordenaars waren intelligent, charmant en sociaal vaardig. Ze konden mensen geruststellen, vertrouwen winnen en zich perfect aanpassen aan hun omgeving. Dat maakt manipulatie misschien wel hun krachtigste wapen.
Ted Bundy is daar een bekend voorbeeld van. Hij gebruikte zijn uiterlijk, zijn vriendelijke houding en zelfs een nepblessure om slachtoffers te laten geloven dat hij hulp nodig had. Achter dat masker zat echter een compleet andere werkelijkheid.
Dat doet me beseffen dat kwaad zich niet altijd aankondigt. Soms draagt het een glimlach.
Zijn ze geboren of gemaakt?
Misschien is dat wel de moeilijkste vraag van allemaal.
Zijn sommige mensen geboren met een brein dat emoties anders verwerkt? Of ontstaat zo’n persoonlijkheid door jeugdtrauma, mishandeling, verwaarlozing of een combinatie van beide?
Wetenschappers denken vandaag dat het antwoord waarschijnlijk ergens in het midden ligt. Genetische aanleg kan een rol spelen, maar ook de omgeving waarin iemand opgroeit heeft een enorme invloed. Er bestaat geen eenvoudige verklaring die op elke seriemoordenaar past.
